Ewa Partum: Contemplating Art, Contemplating Love

Kuratorzy: Adam Budak, Marta Smolińska
Koordynatorki: Marta Műller, Aleksandra Żelichowska

Ewa Partum (ur. 1945) obchodzi 80. urodziny i 60-lecie twórczości. W realiach socjalistycznej Polski oraz konserwatywnego, katolickiego społeczeństwa świadomie podkreślała, że jej sztuka jest głosem kobiety. Konfrontowała się z męskocentryczną neoawangardą, tworząc ucieleśniony konceptualizm i rozwijając poezję wizualną jako narzędzie krytyki ról oraz pozycji kobiet w świecie sztuki. Jej działania wykraczały poza instytucje, obejmując przestrzeń publiczną. Znakiem rozpoznawczym uczyniła odcisk uszminkowanych ust, a nagie ciało stanowiło medium konfrontacji z władzą. Prowadziła w Łodzi galerię Adres – ważne miejsce dla mail artu i antyinstytucjonalnego dyskursu – oraz dialogowała z Fluxusem. Tytuł wystawy, zaczerpnięty z prac artystki, podkreśla nierozerwalny związek sztuki z cielesnością, zmysłowością i miłością.

Wystawa ma na celu kontekstualizację twórczości Partum – zarówno w odniesieniu do jej współczesnych (Joseph Beuys, George Maciunas, Katalin Ladik, VALIE EXPORT), jak i artystek oraz artystów dzisiaj rozwijających strategie feministycznej rebelii przez nią zapoczątkowane (Iwona Demko, Monika Drożyńska, Joanna Pawlik). Główne wątki to między innymi ciało, dotyk, odcisk, głos jako medium cielesne i polityczne, krytyka patriarchatu, écriture féminine, zaangażowanie społeczne oraz nieprzejrzystość komunikacji.

Z udziałem: Johna Baldessariego, Leonory de Barros, Josefa Bauera, Mehtap Baydu, Renate Bertlmann, Johna Cage’a, Anny Daučíkovej, Vlasty Delimar, Iwony Demko, Moniki Drożyńskiej, Alexis Hunter, Sanji Iveković, Alfreda Jarra, Katalin Ladik, Josepha Kosutha, Cecylii Malik, Piera Manzoniego, Dóry Maurer, Clemen Parrocchetti, Joanny Pawlik, Marii Pinińskiej-Bereś, Bogdanki Poznanović, Jadwigi Sawickiej, Peny Slinger, Gabriele Stötzer, Endre Tota, Ulaya, VALIE EXPORT i innych.

Ewa Partum (ur. 1945)

Urodzona w 1945 roku w Grodzisku Mazowieckim. Jest jedną z najważniejszych i najodważniejszych artystek konceptualnych i feministycznych drugiej połowy XX wieku. Od końca lat 60. Partum rozwijała własny język artystyczny, który od samego początku był głęboko polityczny, emancypacyjny i krytyczny w stosunku do władzy, systemu oraz patriarchalnych struktur sztuki i społeczeństwa. Jej prace, działania w przestrzeni publicznej i performanse nie tylko podważały artystyczne kanony, lecz również kwestionowały społeczne normy dotyczące kobiecości, ciała i wolności.

Wczesne lata i początki artystyczne

Partum rozpoczęła studia artystyczne w Łodzi (1963–1965), a następnie w Warszawie (1965–1970), gdzie już w pracy dyplomowej połączyła malarstwo z poezją konceptualną. Jej wczesne zainteresowanie językiem i komunikacją prowadziło ją do działań, które rozbijały język jako narzędzie władzy i kontroli. Już od 1969 roku badała strukturę znaków i znaczeń, a jej prace eksplorowały relacje między tekstem, obrazem i ciałem. Artystka – w kontrze do dominujących męskocentrycznych dyskursów konceptualizmu – rozwinęła konceptualizm ucieleśniony, aktywując zmysł dotyku i odcisk ciała. Podkreślała, że jej problem jest problemem kobiety, mówiąc w pierwszej osobie i akcentując swoją płeć.

Legalność przestrzeni (Łódź, 1971) – krytyczna interwencja w przestrzeni publicznej

Jednym z najważniejszych wczesnych działań Partum była instalacja Legalność przestrzeni z 1971 roku, zrealizowana na Placu Wolności w Łodzi. Artystka ustawiła tam gęstą sieć tablic zakazów i nakazów – zarówno prawdziwych znaków drogowych, jak i tych, które sama stworzyła, z absurdalnymi treściami, na przykład „Zabrania się zabraniać”. Praca ta demaskowała mechanizmy władzy materializowane przez system znaków i reguł, pokazując, jak przestrzeń publiczna jest kontrolowana, a wolność interpretowana jest poprzez narzucone ramy. Partum mówiła wówczas, że chciała „wystąpić na ulicy i powiedzieć, że nie ma wolności, że jest władza przekazywana za pomocą znaków”.

To działanie jest jednym z najwcześniejszych przykładów sztuki publicznej w Polsce, w której artystka nie tylko, interweniując, ingerowała w miejski krajobraz, ale też ujęła przestrzeń jako pole politycznej dyskusji i konfliktu. Jej instalacja była formą krytyki instytucji i działań codziennych, które często uważane są za oczywiste i neutralne.

Galeria Adres i sztuka jako praktyka emancypacyjna

W latach 1971–1977 Partum prowadziła w Łodzi własną galerię Adres, która nie była typowym miejscem wystawienniczym, lecz przestrzenią wymiany myśli, dokumentacji, prowokacji i spekulacji artystycznej. Galeria ta, działając w ramach mail artu, stała się istotnym punktem wymiany artystycznej z siecią artystów konceptualnych i Fluxusu, umożliwiając partycypację w międzynarodowym dialogu krytycznym pomimo ograniczeń systemu.

Samoidentyfikacja – ciało, tożsamość, rebelia

W 1980 roku Partum zaprezentowała w Warszawie w Małej Galerii cykl Samoidentyfikacja, w którym kluczową rolę odegrało nagie ciało artystki w przestrzeni publicznej. W serii kolaży pojawiała się nago w różnych sytuacjach: pośród przechodniów, na przejściu dla pieszych, obok policjantki czy przed pałacem prezydenckim. Poprzez ten akt niedostosowania się do konwencjonalnych oczekiwań społecznych Partum stawiała pytania o prawo kobiety do własnej tożsamości, obecności w przestrzeni publicznej i do bycia podmiotem, a nie obiektem obserwacji.

Jej performanse często odwoływały się do koncepcji „ciała jako narzędzia myśli” – nagie ciało nie było tu erotyzowane, lecz używane jako znak, który konfrontował widza z jego własnymi uprzedzeniami. Partum nawet deklarowała, że będzie występować nago, dopóki kobiety nie osiągną równouprawnienia w świecie sztuki i poza nim.

Polityczne i społeczne tło działań

Działalność Partum w Polsce miała miejsce w kontekście wzrostu napięć społecznych, dyskusji po Marcu ’68 i późniejszych represji, w tym stanu wojennego. Jej prace – takie jak performans Hommage à Solidarity (1982) – łączyły feminizm z solidarnościową polityczną krytyką systemu. Występując nago, tworzyła medialne znaki i symbole solidarności, a jednocześnie komentowała ograniczenia wolności artystycznej i obywatelskiej.

Ost-West-Schatten – ciało i polityczna granica w Berlinie

Po uzyskaniu wizy Partum przeniosła się do Berlina Zachodniego, gdzie kontynuowała swoje działania w bardziej złożonym politycznie i kulturowo kontekście. W 1984 roku przygotowała projekt Ost-West-Schatten (Cień Wschodu–Zachodu) w ramach konkursu na temat muru berlińskiego. Stojąc nago w szpilkach przed murem berlińskim, trzymając literę „O” w lewej i „W” w prawej ręce, Partum wykorzystała swój cień jako narzędzie krytyki artystycznej – jej cień sunął po murze niczym wskazówka zegara słonecznego, przesuwając się od strony wschodu na zachód. To potężny, poetycki gest, który łączył ciało, czas, granicę polityczną i podział świata – a jednocześnie kwestionował tę granicę poprzez język, ciało i ciało jako język.

Dziedzictwo i znaczenie

Dziś Ewa Partum jest uznawana za prekursorkę sztuki feministycznej, body artu i sztuki konceptualnej w Polsce i Europie. Jej prace były pokazywane na wielu międzynarodowych wystawach, między innymi Bad Girls: Art and the Feminist Revolution, a jej instalacje i dokumentacje performansów znajdują się w kolekcjach takich instytucji jak MoMA czy Tate Modern. Partum nie tylko łamała tabu związane z cielesnością, seksualnością i kobiecością, ale także rozwijała język sztuki jako narzędzie emancypacji, krytyki społecznej i politycznej oraz przestrzeń dialogu na temat władzy, tożsamości i wolności. Jej odwaga stała się manifestacją tego, jak sztuka może być formą działania politycznego, która nie tylko komentuje świat, lecz także go sprawczo przeobraża.

Prof. dr hab. Marta Smolińska – historyczka sztuki i kuratorka; od roku 2021 profesora zwyczajna w dyscyplinie nauki o sztuce. Wykłada teorię sztuki współczesnej oraz strategie kuratorskie na Uniwersytecie Artystycznym im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu. Kierowniczka Katedry Kuratorstwa i Teorii Sztuki na tej uczelni. Autorka kilku książek (między innymi Haptyczność poszerzona. Zmysł dotyku w sztuce drugiej połowy XX i początku XXI wieku, Universitas, 2020) i licznych artykułów z historii sztuki. Kuratorka ponad 100 wystaw (między innymi w Polsce, Niemczech, Austrii, na Węgrzech, w Rumunii). Współpracuje z instytucjami narodowymi, miejskimi, prywatnymi czy kolektywnymi – od dużych i prestiżowych po małe i alternatywne. Wraz z dr Maike Steinkamp i dr. Joachimem Jägerem kuratoruje prezentację kolekcji Neue Nationalgalerie Zerreissprobe. Sztuka między polityką a społeczeństwem 1945–2000 (18.11.2023–25.4.2027). W latach 2025–2026 w galerii Instytutu Polskiego w Berlinie kuratoruje cykl wystaw Was nehmen wir mit?.